पश्चिमी केन्या । केन्याको दुर्गम पश्चिमी क्षेत्रमा बाख्रा चराउने एक युवकले संयोगवश भेटेको सुनको डल्लोले केही सातामै ठुलो सुनखानीको खोजी अभियान अर्थात् ‘गोल्ड रस’को रूप लिएको छ ।
सानो गाउँ चेपोरोरमा पछिल्ला केही सातामा हजारौँ मानिस सुनको खोजीमा पुगेपछि गाउँको स्वरूप नै बदलिएको छ ।
३३ वर्षीय मानासे लोमाचारले केही साताअघि तीन ग्राम सुन ३६ हजार केन्याली शिलिङ (करिब २८० अमेरिकी डलर वा २०५ पाउन्ड) मा बिक्री गरेका थिए । आफूले पाएको सुनको मूल्यबारे खबर फैलिएपछि नै चेपोरोरमा हजारौँ मानिस ओइरिएको उनको विश्वास छ ।
र वास्तवमै, गत महिनासम्म झाडी र सामान्य चरन क्षेत्रका रूपमा रहेको गाउँ आसपासको भूभाग अहिले ठाउँ–ठाउँमा खनिएका खाल्डा, माटोका थुप्रा र अस्थायी खानी शिविरले भरिएको छ ।
यद्यपि यो सुनको खोजी अभियान लोमाचारले भेटेको सुनका कारण सुरु भयो वा त्यसअघि भएका अन्य खोजहरूले मानिसहरूलाई आकर्षित गरे भन्ने स्पष्ट छैन । तर स्थानीय अधिकारीहरूका अनुसार सुन खोजी अभियान उत्कर्षमा पुगेका बेला करिब १० हजार मानिस उक्त क्षेत्रमा पुगेका थिए ।
केन्या र छिमेकी युगान्डाबाट आएका यी मानिसहरूका लागि थोरै मात्रामा भेटिएको बहुमूल्य धातुले पनि भविष्य बदल्ने आशा जगाएको छ । उनीहरूमध्ये धेरैको जीवन अस्थिर कृषि आम्दानीमा निर्भर छ ।
हराएको बाख्रा खोज्दै जाँदा भेटियो सुन
यस क्षेत्रमा मानिसहरूले कहिलेकाहीँ नदीको बालुवा र माटोबाट सुन चाल्ने गरेका थिए । तर सामान्यतया उल्लेख्य मात्रामा सुन भेटिँदैनथ्यो । लोमाचारका अनुसार उनले सुन भेट्नु पूर्णतः संयोग थियो । हराएको बाख्रा खोज्ने क्रममा उनी एउटा नदीको किनारमा सुन चालिरहेका महिलाहरूको समूहसम्म पुगे ।
‘म पनि उनीहरूसँग जोडिएँ । त्यहीँबाट यस क्षेत्रमा सुन रहेछ भन्ने कुरा गाउँलेहरूले थाहा पाए,’ लोमाचारले भने । उनको तीन ग्राम सुन ३६ हजार केन्याली शिलिङमा बिक्री भएको खबर फैलिएपछि भने अवस्था तीव्र रूपमा बदलियो ।
छिमेकी नापावोई गाउँका किसान तथा पशुपालक प्याट्रिक लोकोलिया पनि परिवारलाई सहयोग गर्न केही अतिरिक्त आम्दानी हुने आशामा सुन खोज्न चेपोरोर पुगेका छन् । पुरानो चेल्सी फुटबल क्लबको जर्सी लगाएर खानी क्षेत्रमा भेटिएका उनले भने, ‘मेरा छोराछोरी विद्यालयमा पढ्छन् । उनीहरूको विद्यालय शुल्क तिर्नु मेरो लागि ठुलो समस्या भएको छ ।’
१८ वर्षीया अबिगेल चेलेन्गाटले पनि सुन खोज्नुअघि कहिल्यै खानीमा काम गरेकी थिइनन् । नजिकैको जिल्लाबाट चेपोरोर पुगेकी उनी सुन भेटिए आफ्नो पढाइको शुल्क तिर्न र आफ्ना भाइबहिनीलाई विद्यालय पठाउन सहयोग पुग्ने आशामा छिन् ।
सुनको आशामा दिनभर खाल्डा खनिरहेका मानिस
चेपोरोरमा अहिले सयौँ मानिस एकअर्काको छेउमा बसेर कुटो, कोदालो र फावडाले कडा तथा ढुंगामय जमिन खनिरहेका छन् । केही मानिसहरूले खनेको माटो नजिकैको मौसमी नदीसम्म बोकेर लैजान्छन् । त्यहाँ अधिकांश महिला धमिलो पानीमा घुँडासम्म डुबेर माटो र बालुवा चालिरहेका देखिन्छन् । उनीहरूको एउटै उद्देश्य हुन्छ, माटोभित्र लुकेको सुनको सानोभन्दा सानो कण फेला पार्नु ।
अनुभवी केही खानी मजदुर भने अझ गहिरा खाल्डामा पसेर माटो खनिरहेका छन् । कतिपयले ढुंगामा ड्रिलसमेत प्रयोग गरिरहेका छन् । सुन भेटेर केही आम्दानी गर्न सफल भएका मानिसहरूको कथा नै अन्यका लागि आशाको स्रोत बनेको छ । उनीहरूमध्ये सबैभन्दा चर्चित उदाहरण लोमाचार स्वयं हुन् ।
वेस्ट पोकट काउन्टीका उपआयुक्त सामुएल किआरीका अनुसार सुन खोजी अभियान दुई वटा उल्लेख्य कारणपछि तीव्र बनेको हुन सक्छ ।
‘युवा पुरुषहरूले उल्लेख्य मात्रामा सुनजस्तो देखिने वस्तु भेटे । त्यसको भोलिपल्ट महिलाहरूले पनि त्यही क्षेत्रमा अर्को महत्त्वपूर्ण खोज गरे,’ उनले बीबीसीलाई बताए । किआरीका अनुसार महिलाहरूले यसै मौसमी नदीको किनारबाट वर्षौंदेखि थोरै मात्रामा सुन निकाल्दै आएका थिए । यसबाट उनीहरूले सामान्यतया सातामा ८ देखि २३ अमेरिकी डलर सम्म कमाउने गरेका थिए ।
तर अगस्टको सुरुवातमा तुलनात्मक रूपमा ठुलो परिमाणमा सुन भेटिएपछि त्यसले धेरै मानिसको ध्यान तानेको हो ।
हल्लासँगै सुनको खोजीमा बढे हजारौँ मानिस
उपआयुक्त किआरीका अनुसार सुन भेटिएको खबर फैलिँदै जाँदा वास्तविकताभन्दा बढी बढाइचढाइ गरिएका दाबीहरू पनि फैलिन थाले । यसले खानीमा काम गर्ने अनुभव नभएका मानिसलाई समेत चेपोरोरतर्फ आकर्षित गर्यो ।
सुनको खोजीमा आएका मानिसहरूको सङ्ख्या उत्कर्षमा पुग्दा करिब १० हजार पुगेको स्थानीय प्रशासनको अनुमान छ । तर प्रारम्भिक उत्साहपछि धेरै मानिसले खोजी त्यागेका छन् । अहिले उक्त क्षेत्रमा सुन खोज्ने मानिसहरूको सङ्ख्या घटेर करिब २ हजार ५०० मा आएको छ ।
यस क्षेत्रमा केही सुन भेटिएकोमा भने खासै शङ्का छैन । तर जमिनमुनि कति ठुलो परिमाणमा सुनको भण्डार छ र त्यसबाट व्यावसायिक रूपमा खानी सञ्चालन गर्न सम्भव छ कि छैन भन्ने अझै स्पष्ट भएको छैन ।
किआरीका अनुसार साना स्तरका सुन व्यापारीहरूले दैनिक औसत १०० जना मानिसले सुन ल्याउने गरेको जानकारी दिएका छन् । तर उनीहरूले ल्याएका सबै वस्तु वास्तवमै सुन हुन् कि होइनन् भन्ने यकिन भइसकेको छैन ।
व्यक्तिगत रूपमा भेटिएका सुनका परिमाणको मूल्य केही सय केन्याली शिलिङदेखि करिब ७८ हजार शिलिङ अर्थात् ६०० अमेरिकी डलर सम्म रहेको बताइएको छ ।
युगान्डाबाट पनि पुगे सुन खोज्नेहरू
वेस्ट पोकट काउन्टी युगान्डाको सीमासँग जोडिएको छ । सीमावर्ती दुवै देशका समुदायबीच लामो समयदेखि सामाजिक तथा पारिवारिक सम्बन्ध रहँदै आएको छ ।
पूर्वी युगान्डाको बुसियाका हस्तकलाका मजदुर मुगिसा गोडफ्रेले साथीबाट चेपोरोरमा सुन भेटिएको खबर सुनेपछि त्यहाँ जाने निर्णय गरे । उनी तुरुन्तै गाउँतर्फ लागे र त्यहाँ पुग्न करिब एक लाख युगान्डेली शिलिङ अर्थात् २७ अमेरिकी डलर खर्च गरे ।
तर चेपोरोरको जीवन भने उनले सोचेभन्दा निकै कठिन रहेको बताए । ‘हामी रूखमुनि सुत्छौँ र बिहान भएपछि फेरि काम सुरु गर्छौँ । कहिलेकाहीँ दिन र रात दुवै समय काम गर्छौँ,’ गोडफ्रेले बीबीसीलाई भने ।
अहिलेसम्म उनले कुनै सुन फेला पार्न सकेका छैनन् । तर उनले आशा भने गुमाएका छैनन् । ‘हामी केही नभेटेसम्म घर फर्किन सक्दैनौँ । हामीलाई चाहिने कुरा भेटेपछि मात्र घर फर्किन्छौँ,’ उनले भने ।
सुन नखनेरै पनि खुले नयाँ व्यवसाय
सुनको खोजीमा आएका सबै मानिस आफैँ खानी खन्न भने लागेका छैनन् । स्थानीय अधिकारीहरूका अनुसार खानी क्षेत्रमा २०० भन्दा बढी व्यवसाय सञ्चालनमा आएका छन् । गाउँको नयाँ जनसंख्यालाई लक्षित गर्दै मानिसहरूले खाना, पानी तथा दैनिक उपभोगका अन्य सामग्री बेच्न थालेका छन् ।
छिमेकी बारिङ्गो काउन्टीबाट आइरेन अमेजा पनि सुन खोज्ने भीडलाई खाना तथा पेय पदार्थ बेच्न चेपोरोर पुगेकी छन् । उनी बोतलको पानी, चिसो पेय, रोटी, दूध तथा अन्य खाद्य सामग्री बिक्री गर्छिन् ।
‘म यहाँबाट फर्किँदा आफ्नो व्यवसायलाई निरन्तरता दिन र विस्तार गर्न पर्याप्त पैसा कमाइसकेकी हुनेछु भन्ने आशा छ,’ उनले भनिन् ।
तर अचानक बढेको बस्तीले यस क्षेत्रमा आधारभूत सेवाको अभाव पनि उजागर गरेको छ । अमेजाका अनुसार त्यहाँ जीवन निकै कठिन छ । ‘यो जंगल हो र हामी पहाडको बिचमा छौँ । हामीसँग पिउन वा नुहाउनसमेत सफा पानी छैन,’ उनले भनिन् ।
महिलाहरूका लागि रात परेपछि चुनौती अझ बढ्ने उनको भनाइ छ । ‘तपाईँले सुरक्षित रूपमा बस्ने ठाउँ खोज्नुपर्छ, किनकि यहाँ रात बिताउने अधिकांश मानिस पुरुष छन्,’ उनले भनिन् ।
खानेपानी र सरसफाइको समस्या
स्थानीय अधिकारीहरूले पनि ठुलो सङ्ख्यामा मानिसको आगमनले न्यून पूर्वाधार भएको क्षेत्रमा असाधारण दबाब सिर्जना गरेको स्वीकार गरेका छन् । चेपोरोरमा पाइपमार्फत खानेपानीको व्यवस्था छैन र सरसफाइका सुविधा पनि अत्यन्त सीमित छन् ।
सार्वजनिक स्वास्थ्य अधिकारीहरूलाई क्षेत्रमा खटाइएको छ । उनीहरूले त्यहाँको स्वास्थ्य अवस्थाको निगरानी गर्नुका साथै सम्भावित रोगको प्रकोप रोक्न काम गरिरहेका छन् । महिला तथा किशोरीहरूको सुरक्षालाई लिएर पनि अधिकारीहरू चिन्तित छन् । विशेषगरी यौन हिंसाको सम्भावना र असुरक्षित अवस्थामा रहेका महिला तथा किशोरीलाई लक्षित हुन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सुरक्षा गस्ती बढाइएको छ ।
बालबालिका खानीमा तानिने चिन्ता
सुनको खोजीमा मानिसहरू गहिरा खाल्डा खन्दै जाँदा अधिकारीहरू बालबालिका पनि खानी गतिविधिमा संलग्न हुन सक्ने जोखिमप्रति चिन्तित छन् । सेप्टेम्बरमा विद्यालयको नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुने भएकाले बालबालिका तथा किशोर किशोरीलाई खानी क्षेत्रमा बसिरहन निरुत्साहित गर्ने उपायहरू अघि सारिएको छ ।
तर सुन खोज्नेहरू भने अझ गहिरो जमिन खन्न थालेका छन् । अहिलेसम्म खनिएको माटो तथा ढुंगाका सामग्री बोकेका धेरै ट्रक नजिकैको ओर्टुम सहरमा प्रशोधनका लागि पठाइसकिएको छ । त्यसबाट प्राप्त हुने परिणामको स्थानीय अधिकारीहरूले प्रतीक्षा गरिरहेका छन् ।
त्यो परीक्षणको नतिजा नआएसम्म चेपोरोरमा जमिनमुनि वास्तवमै कति सुन छ र त्यसको व्यावसायिक रूपमा उत्खनन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै रहनेछ ।
‘सरकारले सहयोग गरोस्’
मानासे लोमाचारका लागि भने सुन उत्खनन रोक्नु समाधान होइन । उनी स्थानीय स्तरमा सुन खोजीलाई अझ व्यवस्थित बनाउनुपर्ने पक्षमा छन् । उनले सरकारले स्थानीय खानी मजदुरलाई सुरक्षित र प्रभावकारी तरिकाले सुन पत्ता लगाउने तथा निकाल्ने उपायमा सहयोग गर्नुपर्ने माग गरेका छन् ।
‘सरकारले हामीलाई मेटल डिटेक्टरजस्ता उपकरण उपलब्ध गराओस् । त्यस्ता उपकरणले यहाँ अरू खनिज पनि छन् कि छैनन् भनेर पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छन् । यसबाट हाम्रो समुदायको विकास हुन सक्छ,’ उनले भने ।
लोमाचारले आफ्नो गाउँको गरिबी देखाउन वरपरका घरतर्फ सङ्केत गर्दै भने, ‘वरिपरि हेर्नुभयो भने फलामे जस्ताको छाना भएका घर मुस्किलले देखिन्छन् । अधिकांश घर खरले छाएका छन् ।’
उनका लागि केही ग्राम सुनले व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, सिङ्गो समुदायको भविष्य बदल्ने सम्भावना बोकेको छ । तर चेपोरोरको ‘गोल्ड रस’ले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि खडा गरेको छ- के यहाँ साँच्चै ठुलो सुनको भण्डार छ, वा केही संयोगपूर्ण खोजले मात्र हजारौँ मानिसलाई आशाको पछि दौडाएको हो ? यसको उत्तर भने जमिनमुनिको सुनको वास्तविक परिमाण र परीक्षणबाट आउने नतिजाले मात्र दिनेछ ।
