काठमाडौं । साउदी अरबको मदिना क्षेत्रमा करिब ११ करोड टन युरेनियमयुक्त खनिज फेला परेको छ । उक्त क्षेत्रमा युरेनियमसँगै दुर्लभ पृथ्वीका खनिजसमेत भेटिएपछि साउदी अरबको आणविक ऊर्जा तथा खनिज स्रोतसम्बन्धी योजनालाई थप बल पुग्ने देखिएको छ ।
साउदी अरबका ऊर्जामन्त्री राजकुमार अब्दुलअजिज बिन सलमानले भियनामा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा संस्थाको सम्मेलनमा मदिनास्थित जबल सैयद परियोजना क्षेत्रमा यस्तो खनिज भेटिएको जानकारी दिएका हुन् ।
साउदी अरब लामो समयदेखि तेल उत्पादन र निर्यातमा निर्भर रहँदै आएको मुलुक हो । पछिल्लो समय भने उसले तेलमा मात्रै निर्भर नरही आणविक, सौर्य र पवन ऊर्जालगायत वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतको विकासलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ । यही योजनाअन्तर्गत साउदीले देशभित्रै आणविक विद्युत् उत्पादन गर्ने तयारीसमेत अघि बढाइरहेको छ ।
युरेनियमयुक्त खनिजको यो खोज साउदीका लागि त्यसैले महत्वपूर्ण मानिएको हो । यदि थप अध्ययन र परीक्षणबाट उक्त क्षेत्रमा रहेको युरेनियम आर्थिक रूपमा उत्खनन गर्न सकिने अवस्थामा रहेको पुष्टि भयो भने साउदीले आफ्नो आणविक ऊर्जा कार्यक्रमका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको केही हिस्सा स्वदेशमै प्राप्त गर्न सक्नेछ । यसबाट आणविक इन्धनका लागि अन्य मुलुकमाथिको निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।
यद्यपि, खनिज क्षेत्रमा युरेनियम भेटिनु र त्यसबाट तत्काल आणविक इन्धन उत्पादन हुनु फरक विषय हो। जमिनमुनि रहेको युरेनियमयुक्त खनिजबाट युरेनियम निकाल्न, प्रशोधन गर्न र आवश्यक स्तरमा प्रयोगयोग्य बनाउन थप प्राविधिक प्रक्रिया तथा अध्ययन आवश्यक पर्छ ।
मदिना क्षेत्रमा युरेनियमसँगै दुर्लभ पृथ्वीका खनिज समेत भेटिएका छन् । आधुनिक प्रविधिका विभिन्न उपकरण उत्पादनमा यस्ता खनिजको ठूलो महत्व हुन्छ । दुर्लभ पृथ्वीका खनिज विद्युतीय सवारी, पवनचक्की, रोबोट, ड्रोन तथा आधुनिक रक्षा उपकरणमा प्रयोग हुने शक्तिशाली चुम्बक उत्पादनमा प्रयोग हुन्छन् । त्यसैले युरेनियमसँगै यस्ता खनिज भेटिनुलाई साउदीको खनिज स्रोतका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ ।
हाल विश्वमा दुर्लभ पृथ्वीका खनिजको उत्खनन, प्रशोधन र त्यसबाट आवश्यक सामग्री उत्पादनमा चीनको ठूलो प्रभाव रहेको बताइन्छ । चीनले खनिज निकाल्ने मात्र नभई त्यसलाई प्रयोगयोग्य बनाउने र शक्तिशाली चुम्बक उत्पादन गर्ने क्षेत्रमा समेत ठूलो हिस्सा ओगटेको छ ।
यस्तो अवस्थामा साउदी अरबले आफ्ना दुर्लभ खनिजको उत्खनन र प्रशोधन सुरु गर्न सकेमा भविष्यमा विश्व बजारमा नयाँ आपूर्तिकर्ताका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना रहन्छ । चीनमाथिको निर्भरता घटाउन खोजिरहेका मुलुकका लागि पनि साउदीबाट आउने नयाँ स्रोत महत्वपूर्ण हुन सक्नेछ ।
साउदी अरबले आणविक विद्युत् उत्पादनका लागि आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्ने योजना अघि बढाउँदै आएको छ। देशमा उपलब्ध युरेनियमको उपयोग गर्ने सम्भावनाबारे पनि साउदीले काम गरिरहेको छ ।
अमेरिका र साउदी अरबबीच असैन्य आणविक ऊर्जा क्षेत्रमा लामो समयदेखि सहकार्य हुँदै आएको छ । गत जुलाईमा दुई देशबीच आणविक ऊर्जा सहयोगसम्बन्धी सम्झौता भएको थियो। सम्झौताअनुसार अमेरिकी कम्पनीहरूले साउदीको आणविक ऊर्जा कार्यक्रम विकास गर्न सहयोग गर्नेछन् ।
तर साउदीको आणविक कार्यक्रमसँग सम्बन्धित केही विषय संवेदनशीलसमेत छन् । विशेषगरी युरेनियमलाई आणविक विद्युत् उत्पादनका लागि आवश्यक स्तरसम्म प्रशोधन गर्ने प्रविधि र त्यसको निगरानी महत्वपूर्ण विषय बनेको छ । यही प्रविधिलाई अझ उच्च स्तरमा प्रयोग गर्दा आणविक हतियार निर्माणमा समेत प्रयोग गर्न सकिने भएकाले अमेरिका साउदीको आणविक कार्यक्रमको सुरक्षा र निगरानीमा जोड दिँदै आएको छ ।
साउदीले भने आफ्नो आणविक ऊर्जा कार्यक्रमलाई असैन्य उद्देश्यमा केन्द्रित गर्दै ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्ने योजनाका रूपमा अघि बढाइरहेको छ । साउदी अरबको अर्थतन्त्र दशकौँदेखि तेलमा आधारित रहँदै आएको छ । तर विश्व ऊर्जा बजारमा देखिएको परिवर्तन, स्वच्छ ऊर्जाको बढ्दो माग र भविष्यमा तेलमाथिको निर्भरता घटाउने उद्देश्यले साउदीले आफ्नो अर्थतन्त्र तथा ऊर्जा क्षेत्रलाई विविधीकरण गर्ने नीति अघि सारेको छ ।
आणविक ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा र पवन ऊर्जाको विकाससँगै देशभित्र रहेका खनिज स्रोतको खोज तथा उत्खननलाई पनि साउदीले प्राथमिकता दिएको छ । मदिनामा युरेनियम र दुर्लभ पृथ्वीका खनिज भेटिनुले यही योजनालाई थप बल पुग्न सक्ने देखिन्छ । तर भेटिएको खनिजको वास्तविक मात्रा, गुणस्तर, उत्खननको लागत र आर्थिक सम्भावनाबारे थप विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुनेछ । त्यसपछि मात्रै साउदीले ती स्रोतलाई व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने वा नसक्ने स्पष्ट हुनेछ ।
यसरी हेर्दा मदिनामा भएको खोज साउदीका लागि केवल युरेनियम भेटिएको घटना मात्र नभई आणविक ऊर्जा, खनिज उद्योग र तेलपछिको अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने दीर्घकालीन योजनासँग जोडिएको महत्वपूर्ण खोजका रूपमा देखिएको छ ।
